Bir yakının kaybı, ailelerin hem duygusal hem de hukuki açıdan zorlandığı bir dönemdir. Bu dönemde mirasın nasıl paylaşılacağı, kimlerin mirasçı olduğu ve hangi sürelere dikkat edilmesi gerektiği gibi sorular gündeme gelir. Bu yazıda 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu çerçevesinde miras paylaşımına ilişkin temel kavramları genel hatlarıyla ele alıyoruz.
Yasal mirasçılar kimlerdir?
Türk hukukunda yasal mirasçılık zümre sistemine dayanır. Önce gelen zümrede mirasçı varsa, sonraki zümreler mirasçı olamaz.
- Birinci zümre: Mirasbırakanın altsoyu, yani çocukları; önce ölmüş çocuk varsa onun çocukları.
- İkinci zümre: Altsoy yoksa mirasbırakanın anne ve babası; önce ölmüş olanların yerine onların altsoyu (mirasbırakanın kardeşleri ve onların çocukları).
- Üçüncü zümre: Altsoy ve ikinci zümre yoksa büyükanne ve büyükbabalar ile onların altsoyu.
Evlat edinilen çocuk ve altsoyu, evlat edinene kan hısımı gibi mirasçı olur. Hiçbir mirasçı bulunmaması hâlinde miras Devlete kalır.
Sağ kalan eşin payı
Sağ kalan eş, hangi zümreyle birlikte mirasçı olduğuna göre farklı oranda pay alır:
- Altsoyla birlikte mirasçı olursa mirasın dörtte biri,
- Anne-baba zümresiyle birlikte mirasçı olursa mirasın yarısı,
- Büyükanne-büyükbaba zümresiyle birlikte mirasçı olursa mirasın dörtte üçü,
- Bu zümrelerden mirasçı yoksa mirasın tamamı.
Burada önemli bir hatırlatma yapmak gerekir: Eşin miras payı ile mal rejiminin tasfiyesi farklı kavramlardır. Ölüm hâlinde önce edinilmiş mallara katılma rejimi uyarınca eşin katılma alacağı belirlenir; miras paylaşımı bundan sonra kalan malvarlığı üzerinden yapılır.
Saklı pay nedir?
Mirasbırakan, vasiyetname veya miras sözleşmesiyle malvarlığı üzerinde tasarrufta bulunabilir; ancak bu serbestlik sınırsız değildir. Kanun, bazı yakın mirasçılar için saklı pay öngörür:
- Altsoy için yasal miras payının yarısı,
- Anne ve babanın her biri için yasal miras payının dörtte biri,
- Sağ kalan eş için, altsoy veya anne-baba zümresiyle birlikte mirasçı olması hâlinde yasal miras payının tamamı, diğer hâllerde dörtte üçü.
Kardeşlerin saklı payı, 2007 yılında yapılan değişiklikle kaldırılmıştır. Saklı payı zedelenen mirasçı, tenkis davası açarak tasarrufun saklı payı aşan kısmının indirilmesini isteyebilir. Bu dava, saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde vasiyetnamenin açılmasından, diğer tasarruflarda mirasın açılmasından itibaren on yıl içinde açılmalıdır.
Mirasçılık belgesi (veraset ilamı)
Mirasçıların bankalar, tapu müdürlükleri ve diğer kurumlar nezdinde işlem yapabilmesi için kimlerin mirasçı olduğunu gösteren mirasçılık belgesi gerekir. Bu belge, sulh hukuk mahkemesinden veya noterden alınabilir. Vasiyetname bulunan ya da mirasçılık ilişkisinin tartışmalı olduğu durumlarda mahkeme yolu tercih edilir. Mirasçılık belgesi, aksi ispat edilinceye kadar geçerlidir; gerçeğe aykırı olduğu düşünülüyorsa iptali istenebilir.
Mirasın reddi
Mirasbırakanın borçlarının malvarlığından fazla olduğu durumlarda mirasçılar mirası reddedebilir. Yasal mirasçılar için ret süresi, kural olarak mirasbırakanın ölümünü öğrendikleri tarihten itibaren üç aydır. Ret beyanı sulh hukuk mahkemesine sözlü veya yazılı olarak yapılır ve kayıtsız şartsız olmalıdır.
Ölüm tarihinde mirasbırakanın ödemeden aciz olduğu açıkça belli veya resmen tespit edilmişse, miras reddedilmiş sayılır; buna hükmen ret denir. Ancak süresi içinde ret beyanında bulunmayan ya da terekeye ait mallar üzerinde olağan yönetim dışında işlem yapan mirasçı, mirası kabul etmiş sayılabilir. Bu nedenle borç ihtimali bulunan durumlarda terekeye dokunmadan önce hukuki değerlendirme yapılması önemlidir.
Paylaşıma kadar elbirliği mülkiyeti
Miras açıldığında mirasçılar, paylaşma yapılıncaya kadar terekedeki mallar üzerinde elbirliğiyle malik olur. Bu dönemde mirasçılar, kural olarak terekeye ilişkin işlemleri birlikte yapmak zorundadır. Örneğin taşınmazın satışı için tüm mirasçıların onayı gerekir.
Paylaşım nasıl yapılır?
Mirasçılar anlaşırsa, terekeyi bir paylaşma sözleşmesiyle aralarında paylaşabilir. Taşınmazlar için paylaşma sözleşmesinin yazılı şekilde yapılması ve tapuda gerekli işlemlerin tamamlanması gerekir.
Anlaşma sağlanamazsa, mirasçılardan biri ortaklığın giderilmesi davası açabilir. 1 Eylül 2023 tarihinden itibaren bu davalarda, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartı hâline getirilmiştir. Arabuluculukta anlaşma sağlanamazsa sulh hukuk mahkemesi, malın aynen paylaştırılmasına veya bu mümkün değilse satılarak bedelinin paylaştırılmasına karar verir.
Veraset ve intikal vergisi
Miras yoluyla edinilen malvarlığı veraset ve intikal vergisine tabidir. Ölüm Türkiye'de gerçekleşmişse ve mirasçılar Türkiye'de bulunuyorsa, beyanname kural olarak ölüm tarihinden itibaren dört ay içinde verilmelidir. Kanunda belirli tutarlara kadar istisnalar öngörülmüş olup bu tutarlar her yıl güncellenir.
Muris muvazaası
Uygulamada sık karşılaşılan bir durum, mirasbırakanın bir mirasçısını diğerlerinden mal kaçırmak amacıyla gerçekte bağışladığı bir taşınmazı tapuda satış gibi göstermesidir. Bu durumda diğer mirasçılar, muris muvazaası iddiasıyla tapu iptali ve tescil davası açabilir. Bu davalarda mirasbırakanın gerçek iradesinin ortaya konulması önemlidir; satış bedeli, alıcının ödeme gücü ve aile içi ilişkiler gibi unsurlar birlikte değerlendirilir.
Sonuç
Miras paylaşımı; doğru mirasçı tespiti, sürelerin takibi ve aile içi iletişimin birlikte yönetilmesini gerektirir. Vefatın ardından erken dönemde terekenin listelenmesi, borç durumunun araştırılması ve gerekli belgelerin toplanması, sonraki aşamalarda yaşanabilecek uyuşmazlıkların azaltılmasına yardımcı olur.
Önemli not: Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki tavsiye veya görüş niteliği taşımaz. Mevzuat ve içtihatlar değişebileceğinden, somut durumunuz için mutlaka bir avukata danışınız.
