Anlaşmalı boşanma süreci nasıl işler?

Evlilik birliğini sona erdirme kararı alan eşlerin, boşanmanın sonuçları konusunda da uzlaşabilmesi, süreci hem daha kısa hem de daha az yıpratıcı hâle getirir. Türk Medeni Kanunu'nun 166. maddesinin üçüncü fıkrası, bu imkânı anlaşmalı boşanma olarak düzenler. Bu yazıda anlaşmalı boşanmanın koşullarını ve sürecin işleyişini genel hatlarıyla ele alıyoruz.

Anlaşmalı boşanmanın koşulları

Anlaşmalı boşanmadan söz edebilmek için kanunda aranan koşullar şunlardır:

• Evlilik en az bir yıl sürmüş olmalıdır. Bu süre, evlenme tarihinden dava tarihine kadar hesaplanır.
• Eşler mahkemeye birlikte başvurmalı ya da eşlerden birinin açtığı davayı diğeri kabul etmelidir.
• Hâkim, tarafları bizzat dinlemelidir. Hâkim, eşlerin iradelerini serbestçe açıkladığına kanaat getirmelidir. Bu nedenle eşlerin duruşmada bizzat hazır bulunması gerekir; yalnızca vekil aracılığıyla anlaşmalı boşanma kararı verilemez.
• Boşanmanın mali sonuçları ve çocukların durumu hakkında tarafların kabul ettiği düzenleme hâkim tarafından uygun bulunmalıdır.

Bu koşullar gerçekleştiğinde evlilik birliği temelinden sarsılmış sayılır ve tarafların ayrıca kusur ispatlamasına gerek kalmaz.

Boşanma protokolü

Anlaşmalı boşanmanın merkezinde, eşlerin boşanmanın tüm sonuçları üzerinde uzlaştığını gösteren boşanma protokolü yer alır. Protokolün açık, eksiksiz ve uygulanabilir olması büyük önem taşır. Protokolde genellikle şu konular düzenlenir:

• Velayet: Ortak çocukların velayetinin hangi eşe bırakılacağı,
• Kişisel ilişki: Velayet kendisine bırakılmayan eşin çocukla hangi gün ve saatlerde, bayram ve tatillerde nasıl görüşeceği,
• İştirak nafakası: Çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katılım için ödenecek tutar ve bu tutarın yıllık artış esası,
• Yoksulluk nafakası: Eşlerden birine nafaka ödenip ödenmeyeceği, ödenecekse miktarı ve artış esası,
• Maddi ve manevi tazminat: Taraflardan birinin diğerine tazminat ödeyip ödemeyeceği,
• Mal paylaşımı: Taşınmazlar, araçlar, banka hesapları, ziynet eşyaları ve ev eşyalarının nasıl paylaşılacağı,
• Yargılama giderleri ve vekâlet ücreti: Masrafların kim tarafından karşılanacağı.

Protokolde yer almayan konular, ileride ayrı uyuşmazlıklara konu olabilir. Örneğin mal rejiminin tasfiyesine ilişkin bir düzenleme yapılmamışsa, eşler boşanmanın kesinleşmesinden sonra katılma alacağı veya katkı payı alacağı davası açabilir.

Hâkimin protokol üzerindeki yetkisi

Hâkim, protokolü olduğu gibi onaylamak zorunda değildir. Tarafların ve özellikle çocukların menfaatlerini gözeterek protokolde gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir. Bu değişikliklerin taraflarca kabul edilmesi hâlinde boşanmaya karar verilir. Velayet ve kişisel ilişki konularında belirleyici ölçüt her zaman çocuğun üstün yararıdır. Hâkim gerekli görürse, idrak çağındaki çocuğun görüşünü de alabilir.

Yetkili ve görevli mahkeme

Boşanma davalarında görevli mahkeme aile mahkemesidir; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde davaya asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar. Yetkili mahkeme ise eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir.

Süreç ne kadar sürer?

Dava dilekçesi ve protokol mahkemeye sunulduktan sonra mahkeme bir duruşma günü belirler. Koşulların eksiksiz sağlandığı durumlarda anlaşmalı boşanma davası çoğu zaman tek duruşmada sonuçlanabilir. Duruşma gününün belirlenmesi ise mahkemelerin iş yüküne göre değişir.

Kararın kesinleşmesi

Boşanma kararı, gerekçeli kararın taraflara tebliğinden itibaren iki haftalık istinaf süresi içinde kanun yoluna başvurulmaması hâlinde kesinleşir. Taraflar kanun yoluna başvurmayacaklarını beyan ederek istinaf hakkından feragat ederlerse kararın kesinleşmesi hızlanabilir. Kesinleşen karar nüfus kayıtlarına işlenir.

Bekleme süresi

Türk Medeni Kanunu'na göre evliliği sona eren kadın, evliliğin sona ermesinden itibaren üç yüz gün geçmeden yeniden evlenemez. Ancak kadının önceki evlilikten gebe olmadığının tıbbi raporla belgelenmesi veya boşanan eşlerin birbiriyle yeniden evlenmek istemesi hâlinde mahkeme bu süreyi kaldırabilir.

Anlaşma bozulursa ne olur?

Eşlerden biri duruşmada protokoldeki iradesinden dönerse anlaşmalı boşanma koşulları ortadan kalkar. Bu durumda dava, mahkemenin değerlendirmesine göre çekişmeli boşanma davası olarak devam edebilir. Bu ihtimal, protokolün imzalanmadan önce iyice düşünülmesi ve tarafların her maddeyi gerçekten benimsemesi gerektiğini gösterir.

Dikkat edilmesi gereken noktalar

• Nafaka tutarları belirlenirken artış esasının (örneğin yıllık TÜFE oranı) protokolde açıkça yazılması, ileride yeni davaların önüne geçer.
• Taşınmazların devri kararlaştırılmışsa, devrin ne zaman ve nasıl yapılacağı, masrafların kime ait olacağı açıkça belirtilmelidir.
• Kişisel ilişki düzenlemesinde okul dönemleri, yarıyıl ve yaz tatilleri ile bayramlar ayrı ayrı ele alınmalıdır.
• Ziynet eşyalarının kimde kalacağı açıkça yazılmalıdır; bu konu uygulamada sık uyuşmazlık konusudur.

Sonuç

Anlaşmalı boşanma, eşlerin boşanmanın sonuçlarını kendi iradeleriyle düzenleyebilmesine imkân tanıyan önemli bir yoldur. Ancak protokolde yer alan her hüküm, eşlerin ve çocukların hayatını uzun yıllar etkileyebilir. Bu nedenle protokolün hukuki sonuçları imzadan önce dikkatle değerlendirilmelidir.